Google’dan Sivrisineklerle Mücadelede Yeni Bir Yaklaşım

Google’ın yeni projesi bir yapay zekâ modeli, arama motoru güncellemesi ya da akıllı telefon uygulaması değil. Şirket bu kez çok daha sıra dışı bir girişimle gündemde: Hastalık taşıyan sivrisineklerle mücadele etmek amacıyla milyonlarca erkek sivrisineği doğaya salmak.

nechaev-kon / iStock

Google’dan Sivrisineklerle Mücadelede Yeni Bir Yaklaşım… Google’ın yeni projesi bir yapay zekâ modeli, arama motoru güncellemesi ya da akıllı telefon uygulaması değil. Şirket bu kez çok daha sıra dışı bir girişimle gündemde: Hastalık taşıyan sivrisineklerle mücadele etmek amacıyla milyonlarca erkek sivrisineği doğaya salmak.

sivri8

Google’ın bağlı olduğu Alphabet şirketi, Debug programı kapsamında Wolbachia bakterisi taşıyan erkek sivrisineklerin belirli bölgelerde kontrollü saha denemeleri amacıyla doğaya salınabilmesi için 2025 yılında ABD Çevre Koruma Ajansı’na (EPA) başvuruda bulundu. Başvurunun onaylanması durumunda California ve Florida’da iki yıl boyunca toplam 64 milyon erkek sivrisinek doğaya bırakılacak. Ancak proje henüz uygulama aşamasına geçmiş değil.

EPA, başvuruyu değerlendirirken bilim insanlarının, çevre kuruluşlarının, sivrisinek kontrol uzmanlarının, yerel yönetimlerin ve vatandaşların görüşlerini de aldı. Kurumun vereceği karar, projenin hayata geçirilip geçirilmeyeceğini belirleyecek.

İlk bakışta kulağa endişe verici gelebilecek bu planın amacı sivrisinek sayısını artırmak değil. Tam tersine insanlarda hastalığa neden olabilen sivrisinek popülasyonlarının azaltılması hedefleniyor. Bu amaçla kullanılan Wolbachia bakterisi ise projenin en kritik bileşenini oluşturuyor. Çünkü Wolbachia, sivrisineklerin üreme başarısını etkileyerek hastalık taşıyan sivrisinek sayısının zamanla azalmasını sağlayabiliyor.

Neden Yeni Yöntemlere İhtiyaç Duyuluyor?

Sivrisinekler, insanlarda hastalığa yol açan virüs ve parazitlerin yayılmasında önemli rol oynuyor. Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre her yıl yüz binlerce insan sivrisineklerin taşıdığı patojenler nedeniyle yaşamını yitiriyor. Sıtma, dang humması, Zika, sarı humma, Batı Nil virüsü enfeksiyonu ve Japon ensefaliti bunların en bilinenleri arasında yer alıyor.

sivri6
nopparit / iStock

ABD’de sivrisinek kaynaklı hastalıkların başında Batı Nil virüsü enfeksiyonu geliyor.

Her yıl binlerce kişiye bu tanı konuluyor. Vakaların büyük bir bölümü hafif belirtilerle atlatsa da bazı kişilerde ciddi nörolojik sorunlar ortaya çıkabiliyor ve enfeksiyon ölümle sonuçlanabiliyor.

Bu nedenle araştırmacılar uzun yıllardır sivrisinek popülasyonlarını kontrol altına almak için yeni yöntemler araştırıyor. Geleneksel mücadele yöntemlerinin başında gelen insektisitler birçok durumda etkili olsa da önemli sınırlılıklara sahip. Bu kimyasal maddeler yalnızca hedef türleri değil, diğer canlıları da etkileyebiliyor. Ayrıca sivrisineklerde zamanla insektisitlere karşı direnç gelişebiliyor. Bu durum, alternatif ve daha sürdürülebilir mücadele yöntemlerine olan ilgiyi artırıyor.

Hedefteki Tür

Debug projesi kapsamında ilk hedef alınan tür Culex quinquefasciatus yani Güney ev sivrisineği. Bu tür, ABD’de Batı Nil virüsünün başlıca taşıyıcılarından biri olarak kabul ediliyor. Ayrıca St. Louis ensefaliti olarak bilinen ve beyin iltihabına yol açabilen viral hastalığın yayılmasında da rol oynuyor.

sivri4
CDC / SPL Güney ev sivrisineği Culex quinquefasciatus

EPA’ya yapılan başvuruya göre Google, Wolbachia bakterisiyle enfekte edilmiş erkek sivrisinekleri kontrollü saha çalışmaları kapsamında doğaya bırakmayı planlıyor. Başvuruda California ve Florida’da iki yıl boyunca her eyalette 32 milyon olmak üzere toplam 64 milyon erkek sivrisineğin salınması öngörülüyor.

Projede yalnızca erkek sivrisinekler kullanılıyor. Çünkü insanları ısıran ve hastalık etkenlerini taşıyan sivrisinekler dişidir. Yumurtalarını geliştirebilmek için kana ihtiyaç duyan dişilerin aksine erkek sivrisinekler nektar ve bitki öz sularıyla besleniyor. Bu nedenle doğaya bırakılacak erkek sivrisineklerin insanları ısırması ya da hastalık bulaştırması beklenmiyor.

sivri3
Culex quinquefasciatus sivrisineği, sayıları birkaç yüzü bulabilen yumurtalarını su yüzeyine yan yana birbirine yapışmış hâlde bırakır. RD / VECTOPOLE SUD / Patrıck Landmann / SPL

Wolbachia Nedir?

Sivrisineklerle mücadelede ilk akla gelen yöntem genellikle insektisitler oluyor. Ancak uzmanlar son yıllarda bu yaklaşımın sınırlılıklarının giderek arttığını belirtiyor. Birçok sivrisinek popülasyonunda insektisitlere karşı direnç gelişmesi, kullanılan kimyasal maddelerin etkinliğini azaltırken çevre üzerindeki olası olumsuz etkileri de yeni çözüm arayışlarını hızlandırıyor. İşte bu noktada Wolbachia bakterisi öne çıkıyor.

sivri5
Wolbachia bakterisi içeren sıvı kültür ortamı Wladimir Bulgar / SPL

Wolbachia doğada son derece yaygın bulunan bir bakteri. Araştırmalar, omurgasız türlerin önemli bir bölümünün bu bakteriyi doğal olarak taşıyor olabileceğini gösteriyor. Ancak bakterinin ayırt edici özelliği, enfekte ettiği bazı türlerde üreme sistemini etkileyebilmesi. Google’ın Debug programında kullanılan yaklaşımın temelinde de bu özellik yatıyor.

Wolbachia Nasıl Çalışıyor?

Wolbachia taşıyan erkek sivrisinekler, bakteriyi taşımayan dişilerle çiftleştiklerinde yumurtalar oluşsa bile embriyolar gelişemiyor. Bilim insanlarının “sitoplazmik uyumsuzluk” olarak adlandırdığı bu durumda erkek ve dişi üreme hücreleri normal şekilde birleşse de embriyonun gelişimi daha en başta duruyor. Sonuç olarak yumurtalar açılmıyor ve yeni bireyler oluşmuyor.

Wolbachia taşıyan bir dişi hem enfekte erkeklerle hem de enfekte olmayan erkeklerle başarılı şekilde çiftleşebiliyor. Bu nedenle yöntem, doğaya çok sayıda Wolbachia taşıyan erkek bırakarak enfekte olmayan dişilerin büyük bölümünün bu erkeklerle çiftleşmesini sağlamaya dayanıyor. Sonuçta her nesilde daha az yavru ortaya çıkıyor ve sivrisinek sayısı zamanla azalıyor.

sivri1 1
Bilgisayar ortamında oluşturulmuş bu görselde, Wolbachia bakterisine ait DNA’nın konakçı böceğin genomuna entegre edildiği gösteriliyor. Nicolle Rager Fuller / National Science Foundation / SPL

Bu yöntemin en önemli avantajlarından biri, popülasyonu doğrudan yok etmeye çalışmaması. Sivrisinekler kimyasal maddelerle öldürülmüyor, bunun yerine doğal üreme döngüleri kullanılarak nüfusları baskılanıyor. Ayrıca çevreye toksik bir madde bırakılmıyor veya canlıların genetik yapısı değiştirilmiyor.

Wolbachia’nın insanlara ve diğer omurgalılara bulaşmadığı da biliniyor. Bu nedenle birçok araştırmacı bu yöntemi kimyasal mücadeleye kıyasla daha çevre dostu bir alternatif olarak değerlendiriyor.

Eski Bir Fikrin Yeni Yorumu

Debug’ın kullandığı yaklaşım tamamen yeni değil. Temelini, yaklaşık 70 yıldır uygulanan “steril böcek tekniği”ne benzer biyolojik kontrol yöntemleri oluşturuyor. Klasik steril böcek yönteminde erkek bireyler radyasyonla kısırlaştırılırken Wolbachia yaklaşımında üreme başarısızlığı, bakterinin neden olduğu biyolojik mekanizma sayesinde gerçekleşiyor.

Bu tür yöntemler geçmişte meyve sinekleri, hayvanlarda ciddi enfeksiyonlara yol açabilen vida kurtları ve bazı tarım zararlılarıyla mücadelede başarıyla kullanıldı.

Ancak sivrisineklerde uygulanmaları daha zor. Çünkü milyonlarca bireyin yetiştirilmesi, erkek ve dişi bireylerin ayrılması ve doğru zamanda doğru bölgelere ulaştırılması ciddi teknik altyapı gerektiriyor.

sivri9

Google’ın Farkı Ne?

Google’ın projeye kattığı asıl yenilik, biyolojik mücadele yönteminin kendisinden çok bu yöntemin büyük ölçekte uygulanabilmesini sağlayan teknolojik altyapıyı geliştirmesi.

Debug ekibi biyoloji, yazılım ve mühendislik alanlarındaki bilgi birikimini bir araya getirerek milyonlarca sivrisineğin otomatik sistemlerle yetiştirilmesini hedefliyor. Şirketin geliştirdiği sistemlerde larvaların üretimi otomatik olarak gerçekleştiriliyor, erkek ve dişi bireyler görüntü işleme sistemlerinin yardımıyla ayrılıyor ve yapay zekâ algoritmaları hata oranlarını azaltıyor. Robotik sistemler üretim kapasitesini artırırken GPS destekli araçlar, sivrisineklerin doğaya salınırken doğru bölgelere hassas biçimde ulaştırılmasını sağlıyor.

Başka bir deyişle Google yalnızca Wolbachia bakterilerini kullanan bir biyolojik mücadele programı yürütmüyor aynı zamanda bu yöntemi şehir ölçeğinde uygulanabilir hâle getirecek teknolojiler geliştiriyor.

Singapur’daki Sonuçlar

Debug’ın kullandığı yaklaşıma benzer yöntemlerin kullanıldığı en dikkat çekici uygulamalardan biri Singapur’daki Project Wolbachia programı. Singapur Ulusal Çevre Ajansı tarafından yürütülen bu programda Wolbachia taşıyan erkek sivrisineklerden yararlanılıyor. Yayımlanan verilere göre uygulama yapılan bölgelerde Aedes aegypti popülasyonunda %80 ila %90 oranında azalma sağlandı. Ayrıca Wolbachia taşıyan erkek sivrisineklerin doğaya düzenli salımlarının ardından dang vakalarında %70’i aşan düşüşler gözlendi.

Bu sonuçlar, Wolbachia temelli biyolojik mücadele yaklaşımının yalnızca laboratuvar ortamında değil, gerçek yaşam koşullarında da etkili olabileceğini gösteren en güçlü kanıtlar arasında yer alıyor. Google’ın başvurusu ise aynı yaklaşımın bu kez, Batı Nil virüsünün önemli taşıyıcılarından biri olan Culex quinquefasciatus üzerinde uygulanmasını amaçlıyor.

Ekosisteme Etkileri Ne Olabilir?

Milyonlarca sivrisineğin doğaya salınması fikri ilk duyulduğunda çevresel etkileri konusunda soru işaretleri oluşması doğal. Ancak uzmanların büyük bir bölümü, yöntemin ekolojik açıdan görece düşük risk taşıdığını düşünüyor. Çünkü doğaya bırakılan bireylerin tamamı insanları ısırmayan erkeklerden oluşuyor. Kullanılan Wolbachia bakterisi de doğada zaten yaygın olarak bulunan doğal bir mikroorganizma. Ayrıca yöntem toksik kimyasal maddeler kullanılmasını gerektirmiyor.

Araştırmacılar, sivrisineklerle beslenen canlıların çoğunun yalnızca tek bir türe bağımlı olmadığını belirtiyor. Bu nedenle hedef türün popülasyonundaki azalmanın önemli ekolojik zincirleme etkilere neden olması beklenmiyor.

Bununla birlikte ekosistemlerin karmaşık yapısı nedeniyle uygulamaların sonuçlarının dikkatle izlenmesi gerektiği de vurgulanıyor. Örneğin bir sivrisinek türünün azalması, başka bir türün çoğalması için uygun koşullar oluşturabilir.

sivri2

Etik Tartışmalar

Proje yalnızca bilimsel değil, etik açıdan da bazı soruları gündeme getiriyor. Bazı uzmanlar, insan müdahalesiyle belirli türlerin sayısının bilinçli olarak azaltılmasının uzun vadeli sonuçlarının dikkatle değerlendirilmesi gerektiğini savunuyor.

Buna karşılık başka araştırmacılar, insan faaliyetleriyle dünyanın farklı bölgelerine yayılan ve ciddi hastalık yükü oluşturan türlerin kontrol altına alınmasının bir sorumluluk olduğunu düşünüyor. Özellikle Batı Nil virüsü enfeksiyonu, dang humması ve benzeri hastalıkların neden olduğu hastalık yükü dikkate alındığında potansiyel faydaların risklerden daha fazla olduğunu savunanlar da bulunuyor.

Teknoloji ve Biyolojinin Kesişiminde Yeni Bir Dönem

Yazının hazırlandığı 10 Haziran itibarıyla EPA’nın projeye izin verip vermeyeceği henüz netleşmiş değil. Ancak başvurunun onaylanması durumunda California ve Florida’da milyonlarca Wolbachia taşıyan erkek sivrisinek doğaya bırakılacak. Amaç daha fazla sivrisinek üretmek değil, hastalık taşıyan sivrisinek popülasyonlarını biyolojik yollarla azaltmak. Eğer yöntem beklenen başarıyı gösterirse gelecekte sivrisinek kaynaklı hastalıklarla mücadelede kimyasal ilaçlara olan bağımlılık azalabilir. Böylece hastalık taşıyan sivrisineklerin kontrolünde daha hedefe yönelik ve çevre dostu yöntemler öne çıkabilir.

Kaynaklar

 

İlgili Konular

Bunları da Beğenebilirsiniz

Popüler İçerikler

Türkiye’nin ilk Ay görevi kapsamında geliştirilen uzay aracının üretim, montaj ve entegrasyon çalışmaları tamamlandı...
Bilim iletişimi alanında çalışmalar yürüten uzmanları, araştırmacıları ve farklı kurumların temsilcilerini bir araya getirmek..
“Kedi gibi dört ayak üstüne düşmek” deyimini duymayan yoktur. Bir kedi baş aşağı ya..

Giriş Yapmanız Gerekiyor !

Abonelik işlemlerini görüntüleyebilmek için giriş yapmanız gerekmektedir.
 Mevcut bir hesabınız varsa yönlendirileceğiniz sayfadan giriş yapabilirsiniz.
 Henüz üye değilseniz, “Hesap Oluştur” sekmesinden kolayca yeni bir hesap oluşturabilirsiniz.

Abonelik Seçenekleri

Dergimize abone olmak için aşağıdaki seçeneklerden birini tercih edebilirsiniz.

Dijital Abonelik

Fiziksel Abonelik (Basılı Dergi)

Fiziksel abonelik, derginin her sayısının basılı olarak adresinize gönderilmesini kapsar. Abone olduğunuz süre boyunca derginin tüm yeni sayıları düzenli olarak tarafınıza kargo ile ulaştırılır.
Fiziksel abonelik ve tek sayı satın alma işlemlerini, TÜBİTAK Yayınlar web sitesi üzerinden gerçekleştirebilirsiniz.

İçeriğin Devamı ve Etkileşim Özellikleri Abonelere Özeldir

🔒 Bu içeriğin tamamı ve etkileşim özellikleri yalnızca dijital abonelere özeldir.

Henüz bir hesabınız yoksa Bilim ve Toplum OGS sistemi üzerinden kolayca yeni bir hesap oluşturun.
Gönderiyi kaydetmek,  ya da okumaya devam etmek için lütfen giriş yaparak dijital abonelik işleminizi başlatın.