Bilim Tarihinden Notlar: Bîrûnî’nin Bilimsel Çalışmaları II…
Bîrûnî’nin Bilgi ve Bilim Anlayışı
Modern Dönem öncesinde eleştirel düşüncenin önde gelen temsilcilerinden biri olan ve bu yaklaşımı her türlü bilimsel ve düşünsel faaliyetin temeline koyan Bîrûnî (973-1048), bütün zamanların en büyük bilginlerinden biri olarak kabul edilir. Bunun nedenlerinden biri kendi dönemindeki bağımsız bilim dallarının her birinde, düşüncelerini derlediği başarılı eserler kaleme almasıdır.
Mesela Hint kültürü üzerine analitik değerlendirmelerde bulunduğu Tahkîku mâ li’l-Hind (Hint Kültürü Üzerine) bu türden bir çalışmadır ve hâlen güncelliğini korur. Diğeri ise eldeki verilerin eleştirel olarak irdelenmesi, gözlem yoluyla doğrulanması, sayısallaştırılması ve analitik değerlendirilmesi şeklinde sıralanan dört aşamalı bir bilimsel araştırma modeli geliştirmesidir. Bu yaklaşım, ilk kez Modern Dönem’de geliştirildiği kabul edilen bilimsel araştırma yöntemlerinin adımlarını çağrıştırır. Hayatı boyunca mantık yürütmeye veya kanıta dayanmayan bilgiyi değersiz bulmuş, gözlem ve deney yoluyla edinilen bilgiyi ise esas almayı tercih etmiştir. Bu yaklaşım bağlamında matematiği hayranlık uyandıran bir disiplin olarak nitelemiş, bilginin esas kaynağı olarak kabul ettiği gözlem ve deney verilerinin ise ölçüme dayalı olması gerektiğini savunmuştur. Aynı şekilde bilgiyi klasik düşünce geleneği çerçevesinde bir erdem olarak kabul etmiş ve bilginin hem üreticisi hem de kullanıcısı olan insanları değerli kıldığını belirtmiştir. Ona göre insanların temelsiz inanışlara meyletmelerinin nedeni cehalet yani bilgi yoksunluğudur. Bîrûnî bu türden bir erdeme sahip olmak için birçok kişinin çaba gösterdiğini ve bunun değerli bir davranış olduğunu belirtir. Onun için daha erdemli olan ise bilgi arayışı sırasında keşif ve icat yapabilecek düzeye ulaşmaktır. Ancak yirminci yüzyılda yaygınlaşan “bilgi çağı” kavramıyla örtüşen bu düşünceleri, Bîrûnî’nin geleneksel Orta Çağ bilginlerinden ayrıldığını ve düşünce tarihinde eşsiz bir konumda olduğunu gösterir.

Kültür Tarihçisi Olarak Bîrûnî
Gazne Sarayı’nda sağlanan olanaklarla güçlü bir kültürel, dilsel ve bilimsel birikim kazanan Bîrûnî aynı zamanda Eski Çağ’ın köklü uygarlıklarından biri olan Hint kültürünü tahkik ve eleştirel değerlendirme yoluyla inceleyen erken dönem kültür tarihçilerinden biridir. Öncelikle Hint kültürünü tanımanın bazı zorlukları olduğunu belirten Bîrûnî’ye göre bu zorlukların başında Sanskritçenin öğrenilmesi ve Hintlilerle iletişim kurmanın zor olması gelir. Sanskritçede aynı kelime birden çok anlama geldiğinden bir ifadenin tam olarak neyi kastettiğini anlamak için kelimeye bazı sıfatlar eklenmesinin zorunlu olduğunu belirtir. Bunun yeterli olmadığı durumlarda kelimenin cümle içinde hangi bağlamda kullanıldığının göz önünde bulundurulması gereklidir. Hint kültürünün anlaşılmasını zorlaştıran bir diğer neden ise Hintlilerin inanç ve ibadet uygulamalarının diğer kültürlere çok yabancı olmasıdır.
Hintlilerin bilgi anlayışını da inceleyen Bîrûnî, dikkat çeken şu ifadeye yer verir: “Bilgiyi yakınlarından bile saklarlar.” Başlangıçta dile yeterince hâkim olmadığı için tartışmalara katılmadığını, dili problemleri kavrayıp çözümler geliştirecek düzeyde öğrendikten sonra Hintlilerin pek çok konuda kendisine danıştıklarını söyler. Hintlilerin Tanrı inancını, canlı ve cansız varlıklar ile ruh hakkındaki yerleşik inançlarını ve uygulamalarını diğer inançlarla karşılaştırmalı olarak anlatan Bîrûnî, özgün ve kapsamlı bir Hint kültürü değerlendirmesi ortaya koyar.
Bîrûnî, bunların dışında Hint kast sisteminin detaylı anlatımına yer verir. Hint kültürünün dayandığı kutsal metinler olan Vedalar ve Puranalar ile diğer kaynak kitaplar hakkında bilgi veren Bîrûnî, Hint dil bilgisi, edebiyatı, astronomisi ve astrolojisi hakkında da bilgiler sunar. Tahkîku mâ li’l-Hind’in bu kısmında Bîrûnî, Hintlilerin astronomiye yoğun ilgi gösterdiklerini ve günlük işlerini düzenlerken yıldızların hareketlerine ilişkin çıkarımlarına göre hareket ettiklerini belirtir. Hint geleneğinde müneccim olmak için matematiksel astronominin yanında astrolojinin de bilinmesi gerektiğini ifade eder. İslâm dünyasında Sind-Hind adıyla bilinen Siddhanta adlı eserin farklı versiyonlarının bulunduğunu açıklar ve Brahma-siddhanta’da yer verilen konu başlıklarını sıralar.

Bîrûnî, günümüzde “bilim etiği” kavramı (ancak yirminci yüzyılda felsefe tartışmalarına konu olmuştur) kapsamında değerlendirilebilecek şu dikkat çekici değerlendirmeye yer verir: “Hintliler, bilim ve edebiyatın pek çok dalının gelişimine katkıda bulunmuştur ve son derece zengin bir edebiyat mirasına sahiptir. Ancak ben bunların hepsine hâkim olacak kadar bilgi edinemedim. Keşke bizim Kelîle ve Dimne diye bildiğimiz Pançatantra kitabını çevirebilseydim. Bu kitap Farsça, Hintçe ve Arapça gibi çeşitli dillere çevrilmiştir ancak bu çeviriler, metni tahrif etmiş olabileceği şüphesinden tamamen arınmış kişiler tarafından yapılmamıştır. Dolayısıyla bu çevirilerin doğru olduğundan nasıl emin olabiliriz ki?” Bîrûnî’nin bu cümlelerinden şöyle bir etik ilke çıkarılabilir: Yorumla, değerlendir, eleştir ancak düşüncenin sahibine ve düşüncenin kendisine ihanet etme yani onu aslına aykırı şekilde çarpıtma!
Hint kültürünü oluşturan bilimsel, düşünsel, geleneksel ve teknik bütün unsurları, kendi deyimiyle “her şeyden bir parçayı” değerlendirdiği Tahkîku mâ li’l-Hind kitabının son bölümünde Hint astrolojisini ele alır. Hintlilerin kuşların uçuşu ve fiziksel görünüşleri gibi basit göstergelere dayanarak kehanette bulunduklarını anlatan Bîrûnî, yerde ve gökte meydana gelen değişimleri açıklayabilmek için yıldızların ve diğer gök cisimlerinin hareketlerini incelemenin esas olduğunu ifade eder. Hintlilerin gök cisimlerini graha olarak adlandırdıklarını, bunların bazılarını uğurlu bazılarını uğursuz olarak nitelediklerini ve gezegenlerin arasında dostluk ve düşmanlık ilişkileri bulunduğuna inandıklarını belirtir. Ayrıca gök gürültüsünün, hükümdar Indra’nın bindiği fil olan Airavata’nın kükrerken çıkardığı boğuk ses olduğunu düşündüklerini anlatır.
Gelecek sayımızda Bîrûnî’nin bilimsel çalışmalarını ele almayı sürdüreceğiz.
Kaynaklar
- AlBêrûnî, Albêrûnî’s İndia, Accurate Description of All Categories of Hindu Thought, Trans. Edward C. Sachau, Ed. Ainslie T. Embree, (abridged edition), New York: W. W Norton & Company, Inc. 1971.
- El-Bîrûnî, Tahkîku Mâ Li’l-Hind, Bîrûnî’nin Gözüyle Hindistan, Çeviren: Kıvameddin Burslan, Yayına Hazırlayan: Ali İhsan Yitik, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2015.
- Rosenthal, F., “Beyrûnî’nin Bilgi Kuramı ve Yöntemiyle İlgili Bazı Önvarsayımları Üzerine” (157-168), Çeviren: Mubahat Türker Küyel, Beyrûnî’ye Armağan, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1974.
- Saygılı, K., “Bîrûnî ve İbnü’l-Heysem’in Bilimsel Yöntem Tasavvurlarının Karşılaştırmalı Bir Değerlendirmesi” (105-140), Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, Sayı: 16, Karaman 2026.




