Dünya Kupasının En Akıllı Topu… Bir penaltı kararı, topun gol çizgisini geçip geçmediğinin tartışıldığı bir gol, ofsayt şüphesi olan bir golün iptal edilmesi… Geçmişte futbol sahalarında tanık olunan tartışmalı birçok pozisyon için hakemler tarafından alınan kararlar, yapay zekâ destekli teknolojiler ile değerlendiriliyor olsaydı sonuçlar farklı olur muydu?

11 Haziran- 19 Temmuz 2026 tarihleri arasında gerçekleştirilen 2026 FIFA Dünya Kupası’na ABD, Kanada ve Meksika ortaklaşa ev sahipliği yapıyor. Tarihte ilk defa 48 ülkenin katıldığı turnuvada birçok başka yenilik de yer alıyor. Bunlardan biri de dünya kupası tarihinin en gelişmiş toplarından biri olarak gösterilen ve 2026 FIFA Dünya Kupası’nın resmi maç topu olan Trionda.
Trionda’nın özelliklerini açıklamadan önce dünya kupaları için tasarlanan topların geçmişten günümüze gelişimini inceleyelim.
Futbol Topunun Çip Teknolojisi ile Buluşması
1970’ten itibaren dünya kupası toplarında altıgen ve beşgen desenlerden oluşan 32 panelli tasarımlar kullanılıyordu. Fransa’da düzenlenen 1998 FIFA Dünya Kupası için ilk defa renkli desenleri olan Tricolore (üç renk anlamına gelir) adlı bir futbol topu tasarlandı. Tricolore’un iç katmanlarına sentetik köpük katmanı eklendi. Önceki dünya kupaları için tasarlanan toplarda kullanılan malzemeler suyu emiyordu, bu da topun ağırlaşmasına neden oluyordu. Tricolore, önceki tasarımlara kıyasla daha az su emse de top dikiş yerlerinden hâlâ su geçirmeye devam ediyordu.

Almanya’da düzenlenen 2006 FIFA Dünya Kupası için tasarlanan topun adı Teamgeist (takım ruhu anlamına gelir) idi. Teamgeist’te 32 panelden oluşan geleneksel tasarım yenilenerek panel sayısı 14’e indirildi. Bir diğer yenilik ise panellerin dikişle birleştirilmesi yerine bu amaçla termal bir yapıştırma yöntemi kullanılmasıydı. Bu sayede topun su geçirmesi neredeyse tamamen engellendi. Güney Afrika’da 2010 yılında düzenlenen FIFA Dünya Kupası’nda kullanılan Jabulani (Zulu dilinde bayram anlamına gelir) ise sekiz panele sahipti. Ancak bu kez top aerodinamik açıdan tartışma konusu oldu. Kaleciler topun havada ani yön değiştirmesinden yakınıyor, futbolcular da uzak mesafe şutları atmaktan çekindiklerini söylüyordu. Brezilya’da gerçekleştirilen 2014 FIFA Dünya Kupası’nda kullanılan Brazuca (Brezilya’da günlük dilde “Brezilyalı” anlamına gelir) adlı top ile Rusya’da gerçekleştirilen 2018 FIFA Dünya Kupası’nda kullanılan Telstar 18 (“Television Star”, televizyon yıldızı kelimelerinin birleşiminden gelir) adlı top altı panelliydi. Her dünya kupasında yeni futbol topunun tasarımı futbolcular tarafından sınanıyordu. Dünya kupası için tasarlanan toplardaki yenilikler aerodinamik değişikliklerle sınırlı kalmadı. 2022 FIFA Dünya Kupası için üretilen top, futbol toplarında teknolojik dönüşümün en önemli aşamalarından biriydi.
Topun İçindeki Sensör Veri Toplamaya Başlıyor!
Aslında içine bir çip yerleştirilen ilk futbol topu, 2018 FIFA Dünya Kupası için üretilen Telstar 18 olmuştu. Ancak bu çip sadece izleyicilerin akıllı telefonlarının topla etkileşime geçmesine ve bazı dijital içeriklere erişmesine imkân sağlıyordu. Katar’da gerçekleşen 2022 FIFA Dünya Kupası için üretilen top ise içindeki hareket sensörü ile topun hızı ve konumu gibi verileri eş zamanlı bir şekilde hakemlere destek veren video inceleme sistemine iletiyordu. Topun adı Arapçada yolculuk anlamına gelen Al Rihla’ydı. Toptaki panel sayısı, aerodinamik kararlılığını sağlamak için 20’ye çıkarılmıştı.

Topun merkezinde askı sistemiyle tutturulan 14 gramlık şarj edilebilir bir sensör bulunuyordu. Atalet ölçüm birimi (IMU) olarak adlandırılan bu sensör, telefonunuzu ya da tabletinizi yatay olarak tuttuğunuzda ekranı döndüren sensörün daha gelişmiş bir versiyonudur. Sensör, maç sırasında topun hareketleriyle ilgili verileri saniyede 500 kez kaydediyor ve stadyumdaki alıcılara aktarıyordu. Bağlantılı Top Teknolojisi olarak isimlendirilen bu teknoloji topun yönü, hızı, dönüşü ve topa ne zaman temas edildiği gibi birçok parametre hakkında veri topluyordu.
Hakemin alacağı kararları desteklemede, topun içindeki sensörler tek başına yeterli değildir. Video yardımcı hakem (VAR) uygulaması ilk kez 2018 FIFA Dünya Kupası’nda kullanılmaya başlandı. 2022 FIFA Dünya Kupası’nda ise topun içindeki sensörün elde ettiği veriler ve stadyum çatısına yerleştirilen 12 adet kameranın elde ettiği görüntüler yapay zekâ destekli sistemlerle analiz edildi. Bu kameralar oyuncuların vücutlarındaki 29 noktanın konumunu saniyede 50 kez tarıyordu. Geliştirilen sistem, bilgisayar ortamında futbolcunun dijital bir kopyasını oluşturuyordu. Yarı otomatik ofsayt teknolojisi (SAOT) olarak isimlendirilen sistem, topun içindeki sensörlerden gelen veriler ile oyuncuların konum bilgilerini yapay zekâ destekli yazılım aracılığıyla birleştirerek ofsayt pozisyonlarını otomatik olarak değerlendiriyordu. FIFA ofsayt pozisyonu değerlendirmesinin VAR sistemi ile ortalama 70 saniyede yapıldığını, SAOT uygulaması ile bu sürenin 25 saniyeye indiğini açıkladı. Bu teknoloji sadece ofsayt kararlarında değil; faul, elle oynama, sarı ya da kırmızı kart kararları için de destek sağlıyor. Aynı zamanda pasların ve şutların mesafesi, hızı, yönü gibi birçok bilgi eş zamanlı olarak hesaplanabiliyor.
Bu teknoloji, Katar’da düzenlenen 2022 FIFA Dünya Kupası’nda son derece başarılı bir performans ortaya koydu. Toplam 64 maçta verilen hakem kararlarının 25’i yapay zekâ destekli sistemin sağladığı bilgiler doğrultusunda değişti ve sistemin yalnızca 2 önerisi reddedildi.


Bağlantılı Top Teknolojisi
Topun merkezindeki IMU sensörü aracılığıyla saniyede 500 kez veri üreten ve VAR sistemine kablosuz veri aktarımı sağlayan sistemdir.
SAOT (Yarı Otomatik Ofsayt Teknolojisi)
Oyuncuların vücutlarındaki 29 noktanın konum verisi ile topun konum verilerini yapay zekâ destekli yazılım aracılığıyla birleştirerek ofsayt pozisyonlarını değerlendirip otomatik ofsayt uyarısı üreten sistemdir.
IMU (Atalet Ölçüm Birimi)
İvme, açısal hız ve yönelim bilgisini ölçen mikro elektromekanik sensörlerdir.
2026 Dünya Kupası Topu Nasıl Tasarlandı?
Bir önceki dünya kupasında kullanılan 20 panelli toptan sonra 2026 FIFA Dünya Kupası için 4 panelli bir top tasarlandı. Topun adı, turnuvaya ev sahipliği yapan üç ülke olan Meksika, Kanada ve ABD’ye ithafen, İspanyolca “üç dalga” anlamına gelen Trionda olarak belirlendi.
Futbol toplarında panel sayısı azaltma girişimleri hem tasarımcılar hem de futbolcular için sorunlar oluşturdu. Sekiz panelli Jabulani topu için özellikle kalecilerden topun havadaki hareketini öngörmenin zor olduğu yönünde yoğun eleştiriler geldi. Son dünya kupası için tasarlanan Trionda’da ise panel sayısı dörde indi. Toptaki bir başka yenilik çipin topun içine yerleştirilme biçimiyle ilişkili. IMU çipi Al Rihla’da askı sistemiyle topun merkezine konumlandırılırken Trionda’da panellerden birinin iç kısmında yer alan özel bir katmana yerleştirildi. Topun ağırlık dağılımını dengelemek için de diğer üç panele çipin kütlesine eşit karşıt ağırlıklar yerleştirildi.

Trionda’da kenarları kıvrımlı dört panel, tetrahedron geometrisine benzer bir yerleşim düzeniyle birbirine kenetleniyor. Paneller termal yapıştırma yöntemi ile birleştirilirken panellerin arasında derin oluklar bulunuyor. Bu oluklar havada yeterli ve dengeli bir sürüklenme kuvveti oluşturarak topun uçuş kararlılığını sağlamak amacıyla tasarlandı. Panellerin yüzeyindeki mikro ölçekteki kabartmalar yağmurlu havalarda oynanan maçlarda topun kayganlaşması sorununu azaltmak için yerleştirildi. Kullanılan malzemeler ve termal yapıştırma yöntemiyle Trionda, 1998’den bu yana Dünya kupası için üretilen toplar arasında suya en dayanıklı top olma özelliği taşıyor. Ayrıca topun içindeki IMU sensörü tarafından toplanan hareket verileri VAR sistemine yüksek hassasiyette gönderiliyor. Bu sayede hakemlerin daha doğru ve hızlı kararlar vermelerine katkı sağlanıyor.

Maç 0-0 devam ediyor, hücumdaki takımın bir oyuncusu ceza sahasına giriyor. Geriden kendisine bir pas geliyor, tek dokunuşla topu önüne alıyor. Kaleciyle arasında başka oyuncu yok ancak aniden yanında savunma yapan takımın bir oyuncusu beliriyor. Savunma oyuncusunun müdahalesi ile hücum oyuncusu kendisini yerde buluyor. Hakem düdüğünü çalıyor ve penaltı noktasını gösteriyor.
O sırada işaret parmağıyla kulağına dokunuyor. Düdüğünü bir kez daha çalıyor, iki eliyle ekran işareti yaparak saha kenarına doğru koşmaya başlıyor ve VAR/SAOT incelemesi için ekran başına gidiyor. SAOT sistemi tarafından oluşturulan pozisyonun üç boyutlu animasyonunu izliyor. Hücum oyuncusuna pası veren oyuncunun ayağı topa temas ettiği ilk anda, hücum oyuncusunun savunma oyuncusunun 7 cm ilerisinde olduğunu görüyor. Hakem ekranın önünden ayrılıyor ve sahaya doğru koşuyor. Düdüğünü çalıyor ve elleriyle daha önce verilen penaltı kararı için iptal hareketi yapıyor. Karar ofsayt!
Kuzey Amerika’daki üç ülkenin ev sahipliği yaptığı 2026 FIFA Dünya Kupası’nda final maçı 19 Temmuz 2026’da oynanacak. Bakalım topun içindeki sensör ile sahadaki oyuncuları takip eden kameralardan oluşan yapay zekâ destekli sistem, bu yılki dünya kupasında hakem kararlarına ne ölçüde katkı sağlayacak ve nasıl bir performans sergileyecek?
Sizce futbol toplarında veya görüntüleme sistemlerindeki bir sonraki gelişim ne olacak? Futbol teknolojisindeki tüm gelişmeleri takip etmeye ve yeni nesil teknolojiler tanıtıldıkça sizlere aktarmaya devam edeceğiz.
Kaynaklar
- https://doi.org/10.1007/BF02844207
- https://doi.org/10.1038/srep05068
- https://doi.org/10.1080/02640414.2020.1809163
- https://doi.org/10.3390/app16062808
- https://doi.org/10.1016/j.proeng.2016.06.185
- https://web.archive.org/web/20100705075818/
- http://www.fifa.com/worldcup/archive/germany2006/news/newsid%3D28402.html
- https://www.adidas.com/us/blog/the-complete-history-of-adidas-world-cup-match-balls
- https://inside.fifa.com/innovation/world-cup-2022/video-assistant-referee-var
- https://inside.fifa.com/innovation/world-cup-2022/semi-automated-offside-technologyhttps://kinexon-sports.com/blog/connected-ball-technology-data/
- https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/official-match-ball
- https://www.espn.com/soccer/story/_/id/37634070/var-review-every-decision-world-cup-analysed






