Satranç Problemlerinde Görevler ve Rekorlar-I
Baştan söylemeliyiz ki bu başlığı İngiliz kurgucu Sir Jeremy Morse’un bir klasik olarak kabul edilen, üçüncü ve son baskısı 2016 yılında yapılan “Chess Problems: Task and Echoes” isimli kitabından aldık. Zaten bu yazıda da büyük ölçüde bu kaynaktan yararlandık. Satranç problemcileri bazen bir temayı kendilerine “görev” (task) belirler ve bu temanın koşullarına göre bir problem kurmaya çalışırlar. Örneğin ABD’li Babson Ney’in 1884 yılında ortaya attığı ve kendi adıyla anılan “Babson Görevi” (Babson Task), uzun yıllar problemcileri uğraştırdı. Bu göreve göre bir problemde siyah tematik savunmalarının her birinde bir piyonunu dört farklı taştan birine terfi ettirmeliydi. Buna karşılık siyah piyon hangi türden bir taşa terfi ettiyse beyazın da bir piyonunun aynı türden bir taşa terfi etmesi gerekiyordu.
Bu zor görev ancak 1983 yılında Sovyet kurgucu Leonid Yarorosh tarafından dört hamlelik bir problemde yerine getirilebildi (Diyagram 1).
Diyagram 1
Leonid Yarosh
Shakhmaty v SSSR, 1983
Birincilik Ödülü
Beyaz oynar ve dört hamlede mat eder.
Çözüm:
1. a7! (tehdit 2. axb8=V… 3. Vxf4, Kxf4#)
a) 1… axb1=V 2.axb8=V 3. Vxf4+Ve4 4. Ve3#;
b) 1… axb1=S 2.axb8=A (2. axb8=V Axd2 ve mat yok) Axd2 3. Vc1 Se4 4. Sc6#;
c) 1… axb1=K 2.axb8=K (2. axb8=V Kxb2 3. Vxb3 pat) Kxb2 3. Kxb3 Şxc4 4. Va4#;
d) 1… axb1=F 2. axb8=F (2. axb8=V Fe4 3. Vxf4 pat) Fe4 3. Fxf4… 4. Fe3/Fe5#
Yandakine göre daha kolay görevler var elbette. Örneğin bir problemde teorik olarak beyaz şah, altı farklı hamleyle şah çekerek mat edebilir. Bu görevi daha 19. yüzyıldan itibaren farklı problemciler başarılı kurgularla yerine getirdi. Elbette aşağıdaki örnekte de görüleceği gibi burada şah kendisi değil, önünde durduğu başka bir taşın yolundan çekilerek yani “açarak” şah çekmektedir (Diyagram 2).
Diyagram 2
Charles Lewis
Fitch Detroit Free Press, 1879 Birincilik Ödülü
Beyaz oynar ve iki hamlede mat eder.
Çözüm:
1. Ve3 (zugzwang)
1…A~ 2. Ş(x)e5#
1…d4 2. Şe4#
1…Kxe3 2. Şxe3#
1…Kg4+ 2. Şxg4#
1…Kg3/Kxh1 2. Ş(x)g3#
1…Kg2 2. Fxg2#
1…Kc1 2. Vf3#
1…Kc~ 2.Ve1#
Bir diğer görev: Bir problemde siyah şah en fazla kaç kareye kaçabilir? Bu sayı ABD’li kurgucu Alain C. White tarafından kurulan aşağıdaki problemde gösterildiği üzere şimdilik yedidir (Diyagram 3).
Diyagram 3
Alain C. White
Pittsburgh Post, 1927
Beyaz oynar ve iki hamlede mat eder.
Çözüm:
1. c5+ (İki hamlelik satranç problemlerinde şah çekilen bir anahtar hamle çok nadirdir.)
a) 1…Şd5 2. Vf5#;
b) 1…Şd7 2. f8=A#;
c) 1…Şe6 2. fxe8=V#;
d) 1…Şe5 2. Ve4#;
e) 1…Şe7 2. f8=V#;
f) 1…Şxc5 2. Vxd4#;
g) 1…Şc7 2. fxe8=A#
Anahtar hamlede şah çekilmiş olsa da yedi varyantın her birinde beyazın farklı bir hamleyle mat etmesi probleme ayrı bir güzellik katıyor.
Bir de en uzun problemi kurma denemeleri var. Örneğin bir elektrik mühendisi olan Macar Otto Blathy, 290 hamlelik bir problem kurmuş. Ancak “Blathy’nin canavarı” olarak bilinen 1929 tarihli problem başlangıç pozisyonunun kural dışı olması, terfi etmiş taşların kullanılması ve özellikle de duallerin olması gibi bazı hatalar içeriyor. Bu tür hatalar içermeyen en uzun problemi ise Danimarkalı Walther Jorgensen’in kurduğu kabul ediliyor. Jorgensen 1976’da 200 hamlelik bir problem kurmuştu daha sonra bu problemde bazı modifikasyonlar yaparak 1981’de 226 hamlelik bir konum elde etmeyi başardı.
Blathy’nin problemindeki gibi kusurlar içermeyen bir problem olarak şimdilik rekor onda! Bu problemlerin çözümleri çok uzun olduğu için bunlara yer veremiyoruz. Ancak ilgilenen okurlarımız, “Chess Problem Database” ya da “Yet Another Chess Problem Database” gibi çevrim içi veri tabanlarında bu problemleri bulabilir ve inceleyebilir.
Görevler ve rekorlarla ilgili yazımıza bir sonraki sayıda devam edeceğiz.
Temmuz 2025’in Satranç Soruları
Bu ayın problemleri bazı “görevlerle” ilgili. Bakalım bu görevleri tanıyabilecek misiniz?
Diyagram 4
Henry Wald Bettmann
La Strategie, 1908
Şeref Mansiyonu
Beyaz oynar ve iki hamlede mat eder.
Diyagram 5
William Shinkman
Detroit Free Press, 1885
Beyaz oynar ve iki hamlede mat eder.
