Siyah şah neredeydi?

Siyah şahın ortalarda gözükmediği aşağıdaki pozisyon hakkında (Diyagram 1) yalnızca şunu biliyoruz: Oyun kurallara uygun olarak oynanmıştı, sıra beyazdaydı ve bir hamlede rakibini mat etti. Soru şu: Baştan sona kurallara uygun oynanmış bu oyunda siyah şah nerede durmalı ki beyaz, siyahı bir hamlede mat edebilsin?

Diyagram 1

Çözüm: 

Bu problemin iki çözümü varmış gibi görünüyor. Bunların birinde siyah şah c1’de duruyor ve beyaz rok yaparak (1. 0-0#) mat ediyor (Diyagram 2).

Diyagram 2

Ya da siyah şah h8’de duruyor ve beyaz 1. Kxf8# ile mat ediyor (Diyagram 3).

Diyagram 3

Ama satranç problemlerinin yalnızca bir çözümü olur. Acaba bu iki çözüm önerisinden hangisi doğru?

Şimdi size birinci çözümün (Şc1/1. 0-0#) imkânsız olduğunu kanıtlayacağız. Kurallara uygun oynandığı varsayılan bu oyunda bırakın siyah şahın c1’e kadar gelmesi, sekizinci yatayı bile terk etmesi mümkün değildir. 

İşte ispatı:

1. Diyagram 1’de d8’de duran beyaz kalenin varlığı ancak bir piyon terfisi ile açıklanabilir.

2. Bu piyon pozisyonda gözükmeyen beyazın h2 piyonu olmalıdır. Altı taş alarak d8’e ulaşmış (h2xg3xf4xe5xd6xc7xd8) ve kaleye terfi etmiştir.

3. Aldığı bu taşlar arasında siyahın filleri yoktur. Yolculuğu sırasında yem olarak kullanabileceği taşlar siyahın veziri, a8 kalesi ve iki atıdır; dört taş eder. İhtiyacı olan diğer iki taş a7 ve c7 piyonudur.

4. Siyahın a7 piyonu doğrudan yem olamaz: Önce bir “X” taşına terfi etmesi gerekir. Bunun için iki kere taş yemek zorundadır (axbxa2 ya da axbxc2). Bu sırada alabileceği taşlar yalnızca beyazın veziri ve a1 kalesidir. Çünkü pozisyonda yer almayan diğer iki taş (beyaz filler) yuvalarından alınmıştır. 

5. c7 piyonuna gelince bu taş terfi etmiş olamaz. Çünkü terfi edebilmesi için onun da iki taş alması (cxbxa2, cxbxc2 ya da cxdxc2) gerekir. Oysa bu taşları a7 piyonunun kullanması gerektiğini yukarıda kanıtlamıştık.

6. O hâlde c7 piyonunun terfi etmeden beyazın h2 piyonuna yem olmasının tek açıklaması, c7’den hiç ayrılmamış olmasıdır.

7. Bu da d8’de kale terfisi gerçekleştiği sırada siyah şahın sekizinci yatayda olduğu anlamına gelir. Hatta daha ileri giderek f8, g8 veya h8’de durmakta olduğu sonucuna bile varabiliyoruz.

8. Demek ki başlangıçta önerilen “Beyaz, rok yaparak mat etti.” çözümü yanlıştır.

O hâlde şimdi başlangıçtaki sorumuza geri dönebiliriz: Diyagram 1’de bir hamlede mat olabilmesi için siyah şah nerede duruyor olmalıdır? Tabii ki h8’de! Demek ki doğru olan çözüm ikinci çözümdür (Diyagram 3).

Umarız bu retrograd analiz problemini beğenmişsinizdir! Bu problemi, bu türün ustalarından Karl Faber kurmuş ve 1952 yılında Die Welt dergisinde yayımlanmış.

Kasım 2026’nın Satranç Sorusu

Ayın sorusu elbette bir başka retrograd analiz problemi (Diyagram 4). 

Diyagram 4

Thomas R. Dawson

Chess Amateur, 1918

Diyagram 4 ile ilgili soru şöyle: Tahtaya beyaz bir kale koyun. Ortaya çıkan pozisyon kurallara uygun oynanmış bir oyunda ortaya çıkabilmeli ve beyaz bir hamlede mat edebilmeli.

Şimdi, burada da iki çözüm var gibi görünüyor. Beyaz kale b1 ya da c3’te duruyor olabilir.  Her iki durumda da beyaz 1. b3# ile mat eder. Ama bu çözümlerden biri doğru diğeri yanlış, acaba hangisi? İşte bunu siz bulacaksınız.

Diyagram 5

Thomas R. Dawson

Asymmetry, 1927

a) Pozisyona beyaz veziri öyle bir şekilde yerleştirin ki beyaz bir hamlede siyahı pat durumuna düşürsün.

b) İlk pozisyonun dikey orta hatta göre simetriğini oluşturun. Bu durumda siyah şah h5, beyaz atlar e5 ve g4 ve beyaz şah da f1’e gelecek. Beyaz piyonların konumu elbette değişmeyecek. Soru aynı: Pozisyona beyaz veziri öyle bir şekilde yerleştirin ki beyaz bir hamlede siyahı pat durumuna düşürsün.