Şahın Uzun Yürüyüşü
“Şah kuvvetli bir taştır. Onu kullanın!” Her satranç oyuncusunun kulağına küpe olan bu söz, ABD’li satranç oyuncusu Reuben Fine’a atfedilmektedir. Fine (1914-1993) özellikle 1930-1940’lı yıllarda dünyanın en kuvvetli oyuncuları arasında yer alıyordu, hatta dünya şampiyonu Alexander Alekhine 1946’da beklenmedik bir şekilde hayatını kaybedince yeni şampiyonu belirlemek için 1948’de yapılacak turnuvaya davet edilen altı oyuncudan biriydi. Ancak Fine bu daveti reddettiği gibi birkaç yıl sonra satrancı tamamen bıraktı ve bir psikoloji profesörü olarak kendini akademik çalışmalara verdi. Bilindiği gibi bu turnuvayı kazanan Mikhail Botvinnik yeni dünya şampiyonu oldu.
Fine, satranç kariyerinde en parlak başarısını, birinciliği Paul Keres ile paylaştığı, 1938’de Hollanda’da düzenlenen AVRO Turnuvası’nda gösterdi. Bu turnuvaya zamanın en kuvvetli sekiz oyuncusu katılmıştı. Zaten yukarıda sözünü ettiğimiz 1948 turnuvasına da AVRO’da yarışmış ve o sırada hayatta olan altı oyuncu davet edilmişti. Şimdi Fine’ın bu turnuvada oynadığı parlak bir kombinezonu sunuyoruz (Diyagram 1).
Diyagram 1
Reuben Fine-Salo Flohr
AVRO Turnuvası, 1938
Fine burada hâlâ rok yapmamış siyah şahın durumundan enerjik bir şekilde yararlanıyor:
21. Kxd7! Şxd7 22. g4! Ah4 23. Vxf7+ Fe7 22. Fb4 Kae8 25. Fxe7 Kxe7 26. Vf6 a6 27. Kd1 axb5 28. Fe4+ ve siyah terk etti.
Fine, bir psikolog ve kuvvetli bir oyuncu olarak satranç ve psikolojiye ilişkin görüşlerini “Psychology in Chess” isimli eserinde kitaplaştırdı. Bunun dışında birçok öğretici satranç kitabı da yazdı: Bunlardan “Basic Chess Endings” (Temel Satranç Oyun Sonları) muhtemelen en ünlüsü olup uzun yıllar satranç oyuncularının başucu kitabı olma özelliğini korudu. Fine, eğer gerçekten yukarıdaki sözü söylemişse muhtemelen şahın oyun sonlarındaki aktif kullanımını kastediyordu. İngilizlerin satrançtaki “harika çocuğu” ve bir dünya şampiyonluk maçına (1993’te Garry Kasparov ile) çıkan ilk oyuncusu olan Nigel Short’un aşağıdaki oyununu gördüyse mutlaka çok şaşırırdı çünkü burada beyaz şah oyun sonunda değil, oyun ortasında cesur bir şekilde düşman hatlarına yaklaşıyor (Diyagram 2).
Diyagram 2
Nigel Short-Jan Timman
Tilburg İnterpolis Turnuvası, 1991
Timman’ın büyük sorunu şu ki şahı rakip vezirin nefesini yüzünde hissediyor ve siyah kareler o kadar zayıf ki Timman’ın veziri oradan kovması imkânsız. Üstelik aynı zayıflık sayesinde beyaz şah pervasızca rakip şahın yanı başına kadar ilerliyor!
Aşağıda izleyeceğimiz manevra “zayıf karelerden” (burada siyah kareler) yararlanmanın şık bir örneği:
31. Şh2!! Kc8?!
31…Fc8 32. Ag5 Fxd7 33. g4! hxg4 34. h5 g3+ 35. fxg3 Vxa4 36. h6 Vxc2+ 37. Kd2!! Vxd2+ 38. Şh3 Vxg5 ve beyaz kazanır.
32 Şg3 Kce8 33. Şf4! Fc8 34. Şg5!!
Siyah burada terk etti: 34…Şh7 işe yaramazdı çünkü 35. Kxf7+ Kxf7 36. Vxf7+ Şh8 37. Şh6 ile beyaz kazanırdı.
Sonraki örneğimiz göreceli olarak yakın zamanlardan, 2005 yılındaki İspanya Şampiyonası’ndan. Sıra beyazda ve siyah şahın etrafındaki siyah kareler zayıf. O hâlde beyazın nasıl bir manevra yapacağını tahmin edebiliyoruz (Diyagram 3).
Diyagram 3
M. Rivas Pastor-E. Rodriguez Guerrero
İspanya Şampiyonası, 2005
Oyun şöyle devam etti:
26. Şh2! h5 27. Vf4 Kf8 28. Kc7 a5 29. Şg3 a4 30. Şh4! axb3 31. axb3 Vf1 32. Şg5! h4?
Bu hamle ile siyah oyunu çabucak kaybediyor. 32…Vd3 ile daha uzun süre dayanabilirdi. Gerçi 33. Kxb7’den sonra da bir piyon kazanmış olan beyaz kazanırdı.
33. Şh6! Ve2 34. f3 f6 35. Kg7+ Şh8 36. Vc7 ve siyah terk etti.
“Tarih tekerrür eder.” diye bir söz vardır. Geçmişe baktığımızda Alman satranç oyuncusu Richard Teichmann’ın da (1868-1925) neredeyse yüz yıl önce benzer bir manevra kullandığını görüyoruz. Yukarıdaki oyuncuların bu oyundan haberi var mıydı bilemiyoruz ancak benzer konumsal özelliklerin benzer stratejik manevralara yol açması pekâlâ mümkün (Diyagram 4).
Diyagram 4
Richard Teichmann
Glasgow, 1905 (Konsültasyon oyunu)
Beyazlarla oynayan Teichmann, bu oyunda birbirlerine danışarak ortak bir hamlede karar kılan bir oyuncular grubuna karşı mücadele ediyordu. Böyle oyunlara “konsültasyon oyunu” deniyor. Oyun şöyle devam etti:
1. Şh2! b5 2. Şg3 a5?
2…Vd3+ 3. Şh4 Şh7! daha doğru olurdu.
3. Şh4 g6? 4. Ke3 Vxg2 5. Kg3 Vf2 6. fxg6 Vf4+ 7. Kg4 Vf2+ 8. Şh5 Ff3 9. Vh7#.
Bu kez beyaz karelerdeki zayıflığın kullanılışını görüyoruz. Teichmann hem Capablanca hem de Lasker’in takdirini kazanmış güçlü bir oyuncuydu. Turnuvaları sıklıkla beşinci sırada bitirdiği için çağdaşları ona “Beşinci Richard” lakabını takmıştı. Geçirdiği rahatsızlık nedeniyle bir gözü görmese de taktik görüşü hayli keskin olan Teichmann “Satranç %99 taktiktir.” özdeyişi ile de hatırlanır.
Haziran 2025’in Satranç Soruları
Yukarıda bir oyunundan kesit sunduğumuz Richard Teichmann’ın satranç problemleri de kurduğu biliniyor. Ayın problemleri olarak onun iki kurgusunu sunuyoruz.
Diyagram 5
Richard Teichnmann
Neue Dürcher Zeitung, 1906
Beyaz oynar ve iki hamlede mat eder.
Diyagram 6
R. Teichmann
British Chess Magazine, 1906
İkincilik Ödülü
Beyaz oynar ve üç hamlede mat eder.
