Matematik

1 Ekim 2025

Satranç – Ekim 2025

Önceki yazımızda uzak görüş etkisini gerçek yaşamda oynanmış oyunlardan örneklerle anlatmaya çalışmıştık. Bu defa etütçülerin bu konuyu nasıl ele aldığını göreceğiz.

Prof. Dr. Kıvanç Çefle

Oyunlarda ve Etütlerde Uzak Görüş Etkisi – II

Önceki yazımızda uzak görüş etkisini gerçek yaşamda oynanmış oyunlardan örneklerle anlatmaya çalışmıştık. Bu defa etütçülerin bu konuyu nasıl ele aldığını göreceğiz.

Kurgu dünyasında, gerçek oyunlarda olduğu gibi insani hatalar ve rakibin “işbirliği yapmaması” nedeniyle güzel bir fikrin gerçekleştirilememesi gibi sorunlar yok. Kurgucular uzak görüşlülük temasını bir sanatçı duyarlılığı ile hatalardan arınmış, berrak ve en önemlisi estetik bir anlayışla işlemişler. Şimdi ilk örneğimize bakalım (Diyagram 1).

Diyagram 1

German Umnov

Şahmati v SSSR, 1985

Birincilik Ödülü

Beyaz oynar kazanır.

Umnov’un ödüllü etüdünde beyazın amacı kalesini sekizinci yataya indirip siyahın hem fili hem de kalesini felç etmek, sonra da şahı ve g2 piyonunun eşgüdümlü manevrasıyla oyunu kazanmak. Bunu iki şekilde yapabilir:

1. Kb7+ ve 2. Kb8, ya da 1. Kc8. Hangisi doğru?

Çözüm:

1. Kc8!!

Doğru seçim!

1…Şxa2 2. Kb8

Şimdi siyah fil ve kale yerlerine çakılı. Siyah şah da yalnızca a sütununda hareket edebilir.

2…Şa3 3. g3!

3. g4? Kh3+ ve beraberlik. Aceleye gerek yok! 3…Şa4 4. Şf4 Şa5 4…Şa3 5. g4 Şa2 6. Ke8 Şb3 7. Şe5 Şc4 8. g5 Şc5 9. Şf6 Şd6 10. g6 Şd7 11. Kf8+-.

5. g4! Şa6

5…Şa4 Şe5! Fe6 7. Kxh8 Fxf4 Kh4!+-.

6. g5! Kh4+ 7. Şg3 Kh8 8. g6! Ff7 9. Kxh8 Fxg6 10. Kh6 ve beyaz kazanır.

Peki, 1. Kb7+ neden kazanmıyor? 1. Kb7+? Şa1! 2. Kb8 Şxa2 3. g3 Şa3 4. Şf4 Şa4 5. g4 Şa5 6. g5 Kh4+ 7. Şg3 Kh8 8. g6 Ff7 9. Kxh8 Fxg6 ve beraberlik. Çünkü 10. Kh6 hamlesi fil açmazda olmayacağından işe yaramaz. Beyaz 1. Kc8!! oynayarak siyah şahın nihai pozisyonda a6 karesinde ve dolayısıyla da g6’daki filin açmazda olmasını sağladı!

İkinci örneğimizde uzak görüş etkisi 16 hamle sonra ortaya çıkıyor.

Diyagram 2

Nikolay Ryabinin

Zadachi i Etyudy, 1998

Birincilik Ödülü

Beyaz oynar ve kazanır.

Çözüm:

1. e3!!

Bu ilk başta siyah kaleyi g sütunundan ayırmaya yönelik bir hamle gibi gözükebilir. Oysa çok daha derin bir hamle!

1…Kxe3 2. Fb3! c1=V! 3. Kxc1 Kexb3

Şimdi siyah 4…Ka3# ya da 4…Ka4# ile tehdit ediyor.

4. Kc7 Kb8+ 5. Şa7 K8b4 6. Kc6 Kb7+ 7. Şa6 K7b4 8. Kc5 Kb6+ 9. Şa5 Kb7

Siyah sürekli mat tehdidiyle beraberlik peşinde.

10. Kc4+ Şh5 10…Şxh3 11. Kc3+ Kxc312. b8=V+-.

11. Şa4

11. Kb4 Ka3+ 12. Ka4 Kab3 13. Kb4 Ka3+ 14. Ka4 Kab3 ve hamle tekrarıyla beraberlik.

11…Kb1 12. Kc5+ Şh4 13. Kb5 K1xb5

13…Ka7+ 14. Ka5 Kab7 15. f8=V+-.

14. f8=V Kb1 15. Vh8+ Kg3 16. g8=V Şh2 17. Va2+!! ve beyaz kazanır (Diyagram 3).

Diyagram 3

Beyaza oyunu kazandıran bu şah çekme hamlesi (17. Va2+) 16 hamle önce e2’de duran piyonunu feda etmesiyle mümkün oldu!

Son örneğimizde beyaz yaşamsal bir seçim yapmak zorunda kalacak (Diyagram 4).

Diyagram 4

L. Salai Jr.

The Problemist, 2016-2018

İkincilik Ödülü

Beyaz oynar ve kazanır.

Çözüm:

1. g7

1. Şxf3? e2 2. g7 e1=A+! 3. Şf2 Ad3+ 4. Şf1 Kxg7 5. Vd6 Kf7+=

1…Kxg7

Karar zamanı: 2. Şxf3 mü yoksa 2. Şxe3 mü oynamalı?

2. Şxf3!! Ke7 3. Vg6+

3. Şe2 Şf7=

3…Şf8 4. Şe2 Ke8 5. Vf6+ Şg8 6. Şd1!

Önemli bir tempo kaybetme hamlesi: 1 Şe1? e2 ve beyaz zugzwang’da; beraberlik.

6…e2 7. Şe1 Ke7 8. Ve7 ve kazanır.

Peki beyaz ikinci hamlede f3 yerine e3 piyonunu alsaydı ne olurdu? Etüdün kuruluş nedeni aslında bu. Görelim:

2. Şe3? Kf7 3. Şf2 Kf8 4. Vg6+ Şh8 5. Şe1 f2+ 6. Şf1

Aslında bu pozisyon yukarıda verdiğimiz çözümde 7. Şe1 hamlesinden sonra oluşan pozisyonun “neredeyse” aynısı. Ama aradaki fark çok önemli. Burada bütün taşlar birer kare sağa kaymış durumda, bu da siyaha sürpriz bir kurtuluş hamlesi veriyor: 6…Kf7 7. Vxf7 ve pat!

Uzak görüş etkisi ile ilgili yazı dizimizi burada sonlandırıyoruz. Verdiğimiz örnekleri ilginç bulduğunuzu umarız.

Ekim 2025’in Satranç Soruları

Diyagram 5

David Gurgenidze

64, 1970