Satranç – Aralık 2025

Size bu yazımızda Yeni Alman Okulu’nun 20. yüzyıldaki önemli temsilcilerinden Herbert Grasemann’ın bir problemini sunacağız.

Prof. Dr. Kıvanç Çefle

Dört Bölümlü Senfoni

Size bu yazımızda Yeni Alman Okulu’nun 20. yüzyıldaki önemli temsilcilerinden Herbert Grasemann’ın bir problemini sunacağız. Bu, 16 hamlelik uzun bir problem, o nedenle kolay takip edebilmeniz için çözümün kritik aşamalarını gösteren diyagramlarla sık sık araya gireceğiz.

Alman Herbert Grasemann’ın (1917-1983) zorluklarla geçen bir yaşamı olmuş. Önceleri müzik ve futbola ilgi duyan Grasemann 1933’te ünlü oyuncu ve satranç yazarı Jacques Mieses’in yazdığı “Schach” (Satranç) isimli kitabın problem ekinden etkilenmiş ve satranç problemleri kurmaya başlamış. İkinci Dünya Savaşı’nın başlamasıyla askere alınmış ve Doğu Cephesi’nde sol kolunu kaybetmiş. Savaştan sonra hukuk fakültesinde eğitim almaya başlamış. Bu arada, problemlerini gönderdiği Deutsche Schachzeitung dergisinin problem köşesi editörü Josef Halumbirek, Grasemann’ın yeteneğini fark ederek onu teşvik eden uzun bir mektupla yanıt vermiş. Savaştan sonra Doğu Almanya vatandaşı olarak yaşamını sürdüren kurgucumuzun, 1947’de düzenlenen önemli bir turnuvada problemlerinden biri sürpriz bir şekilde birincilik kazanmış. Daha sonra hukuk çalışmalarını tamamen bırakıp satranç dergilerinin problem bölümü editörü ve satranç koçu olarak ailesini güçlükle de olsa geçindirmeye çalışmış. 1961’de Berlin Duvarı’nın inşasından sonra Batı Berlin’de kalmış ve satranç problemleri üzerine kitaplar yazmış. 1983 yılında bir kalp krizinin ardından yaşamını yitirmiş.

Bir kurgucu olarak Grasemann, Yeni Alman Okulu’nun önemli teorisyenlerinden Walther von Holzhausen’i kendine örnek almış. Kurduğu problemler türünün en iyi örnekleri arasında yer alıyor. Bu yazımızda onun birincilik kazanmış bir problemini inceleyeceğiz.

Daha önceki yazılarımızda belirttiğimiz üzere Yeni Alman Okulu ilkelerine göre kurulan problemlerde, beyazın bir “ana plan”ı vardır. Ama bu ana planı bir engel yüzünden hemen gerçekleştiremez. Önce bir “ön oyun” ile bu engeli kaldırmalıdır. Problemi ilginç kılan da bu ön oyundur. Bizim problemimizde ise ön oyunu da engelleyen bir unsur var ve onun da ortadan kaldırılması gerekiyor. Yani bir ön oyunun da bir ön oyunu olması gerekiyor. Bunun için de üçüncü bir ön oyun gerekiyor. Dolayısıyla problemin çözümü dört evreye yayılıyor. Biz de bu nedenle, problemin derin estetik yönünü de dikkate alarak yazımız için “Dört Bölümlü Senfoni” başlığını seçtik.

Diyagram 1

Herbert Grasemann

Deutsche Schachzeitung, 1961

Birincilik Ödülü

Beyaz oynar ve 16 hamlede mat eder.

Çözüm:

Beyazın ana planı Şe6-Şxd5-ve Fc4# ile mat etmek. Neden bu planı hemen uygulayamıyor? Çünkü siyah daha baştan pat durumunda, beyazın böyle bir manevraya vakti yok. Yani mevcut pat durumu beyazın önündeki birinci engel. Ama kalesini h3 karesine getireceği bir ön oyunla pat durumunu kaldırabilir: 1. Kd3!? Şc4 2. Kd1+ Şb3 3. Kh1?? (imkânsız, çünkü f1’de beyazın kendi fili var!)…Fe1 4. Kh3+ Fc3 5. h3! Fe1 6. g4+ Fc3 7. g5! hxg5 8. Şe6 g4 9. Şxd5 gxh3 10. Fc4#.

Güzel bir oyun planı ama yukarıdaki hamle dizisinde belirttiğimiz gibi beyazın fili f1’de durduğu müddetçe bu plan uygulanamaz. İşte bu da ikinci engel. Bir diğer ön oyunla beyaz bu engeli de ortadan kaldırmayı deneyebilir: 1. Fd3!? Fe1? 2. Fe2+ Fc3. Şimdi beyazın fili e2’ye geldiğinden beyaz açık d1-h1 hattını kullanarak bir önceki planı uygulayabilir: 3. Kd3 Şc4 4. Kd1+ Şb3 5. Kh1!! (f1’de fil olmadığından şimdi mümkün)…Fe1 6. Kh3+ Fc3 7. h3! Fe1 8. g4+ Fc3 9. g5! hxg5 10. Şe6 g4 11. Şxd5 g3 12. Fc4#.

Ve ne yazık ki bu planda da bir pürüz var! Siyah 1…Fe1 yerine pekâlâ 1…Fd2! oynayabilir, bu da ona 2…Fxe3! oynama şansı verir. Bu da üçüncü engel oluyor. O hâlde beyaz önce kalesini üçüncü yatayda fil tarafından alınamayacağı başka bir kareye getirmeli.

Artık dört bölümlü senfonimizi “dinleyebiliriz”. İlk üç bölümde beyaz bu engelleri sondan başa doğru (önce üç numaradan başlayarak) ortadan kaldıracak, son bölümde de (“Final”!) ana planını uygulayarak matı gerçekleştirecek.

Birinci Bölüm:

1. Kd3! Şc4 2. Kd2+ Şb3 3. Kf2 Fd2 4. Kf3+

Birinci bölümün sonu. Beyaz, üçüncü engelden kurtuldu, yani kalesini filin saldıramayacağı bir kareye getirdi (Diyagram 2).

Diyagram 2

İkinci Bölüm:

4…Fc3 5. Fd3 Fd2 6. Fe2+! Fc3 7. Kd3 Şc4 8. Kd1+ Şb3

İkinci bölümün sonu. Beyaz filin f1’den e2’ye gelmesi sayesinde kale h1’e ulaşabiliyor, yani ikinci engel de etkisizleştirildi (Diyagram 3).

Diyagram 3

Üçüncü Bölüm:

9. Kh1 Fe1 10. Kh3+ Fc3 11. g3! Fe1 12. g4+ Fc3 13. g5 hxg5

Üçüncü bölümün sonu. Siyahın h6 piyonunun mobilize olması sayesinde beyaz, siyahın pat olmasını önledi, yani birinci engeli de ortadan kaldırdı. Şimdi sıra ana planın uygulanmasında (Diyagram 4).

Diyagram 4