Matematik

1 Ağustos 2025

Satranç – Ağustos 2025

Prof. Dr. Kıvanç Çefle

Geçen ayki yazımızda problem kurgucularının bazen bir temayı kendilerine “görev” (task) belirlediğinden ve bu temanın koşullarına göre bir problem kurmaya çalıştıklarından söz etmiştik. Verdiğimiz örnekler arasında neredeyse yüzyıl sonra Sovyet kurgucu Leonid Yarosh tarafından başarılmış “Babson Görevi” vardı. Ayrıca en uzun problemi kurma anlamında rekor denemelerinin yapıldığını da belirtmiştik. Hatırlayacaksınız; bu alandaki rekor 1981’de 226 hamlelik bir problem kuran Danimarkalı Walther Jorgensen’e aitti.
Bu yazımızda da bazı görev örnekleri sunmaya devam edeceğiz.

Bu görevlerin en ünlülerinden biri “at çarkı” ismiyle bilinir. Bir at bilindiği üzere sekiz farklı kareye gidebilir. Bir atın üzerinde durduğu kareyi, gidebileceği 8 kareyle birleştirirseniz çark ya da tekerlek benzeri bir şekil elde edersiniz. İşte bundan esinlenen kurgucular, atın yapabileceği sekiz farklı hamlenin sekiz farklı varyant doğurduğu görev problemleri kurmuşlar. Demek ki beyaz ya da siyah at çarkı olabilir. Biz beyaz at çarkına bir örnek vereceğiz (Diyagram 1).

Diyagram 1

Antonio Botacchi

Sekizinci Amerika Satranç Kongresi, 1921

Birincilik ödülü

Beyaz oynar ve iki hamlede mat eder.

Çözüm:

1. Kg4 (tehdit 2. Kg8)

a) 1…Vxd6 2. Axd6#;

b) 1…Vxf6 2. Axf6#;

c) 1…Vc5 2. Axc5#;

d) 1…Vg5 2. Axg5#;

e) 1…Vc3 2. Axc3#;

f) 1…Vg3 2. Axg3#

g) 1…Vb2+ 2. Ad2#;

h) 1…Vh2+ 2. Af2#;

i) 1…Vxe4# 2. Fe4#.

Bu problemde a-h varyantlarında beyaz atın sekiz farklı hamleyle mat hamlesi yaptığını görüyoruz.

Feda edilen beyaz bir taşın siyah tarafından alınması kaç farklı mata yol açar? Dokuz farklı matla rekor şimdilik Diyagram 2’deki problemde.

Diyagram 2

J.C. van Gool

Journal de Genéve, 1976

Beyaz oynar ve iki hamlede mat eder.

Çözüm:

1. Kxe5+

Şah çeken bu anahtar hamle ile beyaz kale dokuz farklı siyah taş tarafından alınabilecek şekilde feda ediliyor ve bunların her biri de farklı bir varyant oluşturuyor:

a) 1…dxe5 2. Vb7#;

b) 1…fxe5 2. Axg5#;

c) 1…Fxe5 2. Vxd3#;

d) 1…Vxe5 2. Fg2#;

e) 1…Kexe5 2. Axd6#;

f) 1…Kgxe5 2. f3#;

g) 1…A7xe5 2. Axf6#;

h) 1…A3xe5 2. Kxd4#;

i) 1…Şxe5 e8=V#.

Bir sonraki problemde ise siyah, boş bir kare üzerine beş farklı taşını oynamak zorunda kalıyor. Bu hamlelerin her biri farklı bir zayıﬂığa yol açıyor ve beyaz bundan yararlanarak mat ediyor (Diyagram 3).

Diyagram 3

Knud Hannemann Skakbladet, 1950

Birincilik Ödülü

Beyaz oynar ve iki hamlede mat eder.

Çözüm:

1. Kd2 (tehdit 2. Ab4#)

a) 1…Şd4 2. Vxe4;

b) 1…Kcd4 2. Vxc5#;

c) 1…Fd4 2. bxc4#;

d) 1…Ked4 2. Ve5#;

e) 1…Vd4 2. a8=V#.

Burada d4 karesi üzerine beş farklı siyah taşın oynadığını görüyoruz. Diyagram 2’deki problemden farklı olarak beyazın d4 karesi üzerinde herhangi bir taş feda etmesi söz konusu değil. Siyahın hamlelerinin nasıl bir zayıﬂığa yol açtığını bulmak siz okurlarımıza kalıyor.

Son örneğimiz sıra dışı. Standart bir “mat” problemi değil, bir “pat” problemi. Neden böyle bir problem seçtik?

Bilindiği üzere, bir problemde dört farklı piyon terﬁsinin (at ﬁl, kale vezir) hepsinin gösterilmesine “allumwandlung” deniyor. Almanca olan bu kelimeyi “her şeye terﬁ” olarak Türkçeleştirebiliriz. Allumwandlung birçok kurgucu tarafından üç hamlelik ve daha uzun problemlerde gösterilmiştir. Ancak tek evreli iki hamlelik mat problemlerinde bu görevi yerine getirmek imkânsız. Bununla birlikte aşağıdaki örnekte görüldüğü gibi iki hamlelik bir pat probleminde bu pekâlâ mümkündür (Diyagram 4).

Diyagram 4

Jan Hartong

The Problemist, 1933

Beyaz oynar ve iki hamlede pat eder.

Çözüm:

1. Ae7+

a) 1…Şxe7 2. bxc8=V pat;

b) 1…Ad3 2. bxc8=K pat;

c) 1…Şc7 2. bxc8=F pat;

d) 1…Şe6 2. bxc8=A pat;

e) 1…Şe8 2. Axc8 pat

Görevler ve rekorlarla ilgili kısa yazı dizimizi burada sonlandırıyoruz. Aslında bu konuda söylenecek çok şey var, amacımız sizlere yalnızca bir ﬁkir vermekti. Siz de belki kendi rekor denemelerinizi yapabilirsiniz!

Ağustos 2025’şn Satranç Soruları

Diyagram 5

Arnoldo Ellerman

Good Companion, 1916 Birincilik Ödülü