Luviler Bronz Çağı’nda Batı Anadolu’da Önemli Bir Güç müydü?

Alper Aşınmaz, Serdal Mutlu ve Eberhard Zangger, Batı Anadolu’da MÖ 2000-1200 döneminde var olmuş 483 yerleşim ile ilgili bilgilerin derlendiği bir veri tabanını Scientific Data’da yayımladı. On yıla yayılan bir çabanın ürünü olan bu veri tabanındaki bilgiler, geçmişte Zangger tarafından ortaya atılan ve tartışmalara konu olan Luvilerin günümüzden 3.200 yıl önce Doğu Akdeniz’de dengelerin bozulmasına sebep olacak kadar güçlü oldukları hipotezini destekliyor.

Dr. Mahir E. Ocak

Luvi yerleşimlerinden biri olan Seyitömer Höyüğü

Luviler Bronz Çağı’nda Batı Anadolu’da Önemli Bir Güç müydü? MÖ 2000-1200 döneminde Doğu Akdeniz’de bir arada var olduğu kabul edilen birkaç büyük güç vardır. Bunlardan biri Antik Mısır, diğeri Miken Yunanları, bir diğeri ise modern Türkiye’nin orta bölgelerinde hüküm sürmüş Hititlerdir. Luvi Araştırmaları kuruluşunun başkanı Eberhard Zangger, uzun bir süre önce, bu dönemde Türkiye’nin batısında Hititler ile Mikenlerin yaşadığı bölgelerin arasında kalan topraklarda da güçlü devletler olduğu hipotezini ortaya atmıştı.

Yaklaşık on yıl önce Zangger, ortaya attığı hipotezi desteklemek için uydu görüntülerine dayalı kanıtlar öne sürmüş, Türkiye’nin batısında çok sayıda ören yeri olduğuna dikkat çekmişti. Ancak uydu görüntüleri, bu ören yerlerinde insanların hangi dönemlerde yaşadığı hakkında net bir bilgi vermiyordu. Aradan geçen on yılda Aşınmaz, Mutlu ve Zangger hem ören yerlerini bizzat ziyaret ederek hem de kazı raporlarını inceleyerek Anadolu’nun batısındaki bu bölgelerin tarihi hakkında çalışmalar yaptı.

Araştırmacılar, çalışmalar sırasında çapı 100 metrenin üzerinde olan ve Bronz Çağı’ndan kalma çömleklerin bulunduğu ören yerlerine odaklandı. Scientific Data’da yayımlanan veri tabanında bu kriterlerin her ikisine de uyan ören yerleri hakkında bilgiler var. Veri tabanında hakkında bilgiler yer alan ören yerlerinin yüzlerce yıl boyunca yüzden fazla nüfusa ev sahipliği yaptığı söyleniyor.

Miken medeniyetinde her biri başka bir kral tarafından hükmedilen ve her biri kendi sarayına sahip çok sayıda küçük devlet vardı. Zangger, benzer bir durumun Anadolu’nun batısı için de geçerli olduğunu düşünüyor. Bu durumu destekleyen çeşitli bulgular da var. Örneğin Bronz Çağı’nda Batı Anadolu’da Arzawa adlı bir krallık vardı. Antik Mısır firavunu III. Amenhotep ile yaptığı yazışmalarda Arzawa kralına, “Büyük Kral” olarak hitap ediliyordu. O dönemlerde Orta Anadolu’daki Hititler ise çöküş içerisindeydi.

Hititler, Anadolu’nun batısında yaşayan halkları “Luviler” olarak adlandırırdı. Luvilerin kendi dilleri ve yazıları vardı. O dönemler Batı Anadolu’da yaşayan tüm halkların Luvi olup olmadığı, bölgede Luvilerinkinden başka kültürlerin de yaşayıp yaşamadığı net olarak bilinmiyor. Bu durumun bir nedeni bölgedeki yerleşimlerin Bronz Çağı’ndan sonra da çok uzun süre var olmaya devam etmesi. Batı Anadolu’daki ören yerlerinde Luvilerden kalma katmanlara ulaşılabilmesi için bazen onlarca yıl kazı yapılması gerekiyor. Şu an için Arzawa ya da diğer Luvi devletleri ile ilgili arkeolojik bulgular sınırlı.

Zangger’in tartışmalara konu olan bir başka hipotezi, Luvi devletlerinin çeşitli dönemlerde koalisyonlar kurarak Doğu Akdeniz’in bilinen güçlü devletleriyle savaştığı. Hatta Hitit medeniyetinin günümüzden 3.200 yıl önce çökmesine de bir Luvi koalisyonunun yol açtığını öne sürüyor. Ayrıca aynı dönemde Antik Mısır’a saldıranların da Luviler olduğunu iddia ediyor. Bu tarihi olaylarda sıklıkla “deniz insanları” olarak adlandırılan gizemli bir topluluktan bahsedilir. Zangger, deniz insanlarının Luviler olduğunu düşünüyor. Bu düşüncesini desteklemek için de eski bir Yunan efsanesine dikkat çekiyor: Truva Savaşı. Geç Bronz Çağı’nda geçen hikâyede on binlerce Mikenli askerin Truva’yı ele geçirmek için on yıl savaştığı anlatılır. Zangger, küçük bir yerleşim yerinin on yıl boyunca bir savaşta ayakta kalabilmesini mantıklı bulmuyor. Truva’nın küçük Luvi devletlerinden biri olduğunu öne sürüyor. Truva efsanesinin binlerce yılı aşarak günümüze ulaşmasını ise çok sayıda Luvi devleti tarafından desteklenen bir koalisyonun yer aldığı büyük bir savaşla ilgili olmasına bağlıyor. Hatta bu savaşın “Sıfırıncı Dünya Savaşı”nın bir parçası olduğunu iddia ediyor.

Hitit metinlerinde Luvi devletlerinin zaman zaman Hititlere saldıracak kadar güçlü koalisyonlar kurduğu anlatılır. İddiaya göre Sıfırıncı Dünya Savaşı’nda Hititlerin yok olmasına yol açan da bir Luvi koalisyonuydu. Luviler daha sonra Antik Mısır’a da saldırdı. Miken Yunanlıları ise Luvilerin bir sonraki hedefinin kendileri olacağını düşünerek güçlü bir koalisyon kurdu ve Luvilere saldırdı. Böylece Homeros’un İlyada’da anlattığı, Truva gibi şehirlerin yıkılmasıyla sonuçlanan olayların yaşandığı büyük bir savaş meydana geldi. Mikenler Yunanistan’a döndükten sonra ise kendi aralarında bir iç savaşa başladı. Homeros’un Odessa metninde üstü kapalı bir biçimde bahsedilen olaylar da bunlardı. Ancak hem Sıfırıncı Dünya Savaşı terimi hem de bu hikâyenin ne ölçüde doğru olduğu tartışmalı.

Kaynaklar:

Aşınmaz, A., Mutlu, S. ve Zangger, E., “An interoperable catalogue of Middle and Late Bronze Age settlements in western Anatolia (c. 2000–1200 BCE)”, Scientific Data, Cilt 12, Makale No: 1804, 2025.
https://luwianstudies.org/tr/
Barras, C., “World War Zero brought down mystery civilisation of ‘sea people’”, New Scientist, https://www.newscientist.com/article/2087924-world-war-zero-brought-down-mystery-civilisation-of-sea-people/, 2016.
Barras, C., “Was a little-known culture in Bronze Age Turkey a major power?”, New Scientist, https://www.newscientist.com/article/2506343-was-a-little-known-culture-in-bronze-age-turkey-a-major-power/, 2025.