2026 Nobel Kimya Ödülü Asimetrik Katalizin Öncülerine Verildi
Nobel Kimya Ödülü’nün 2026 yılı sahipleri Paris-Sud Üniversitesinden Henri B. Kagan ve Tokyo Bilim Üniversitesinden Kenso Soai oldu. İsveç Kraliyet Bilimler Akademisinden yapılan açıklamada araştırmacıların asimetrik organik sentezde doğrusal olmayan etkileri ve otokatalizi keşfetmeleri sebebiyle ödüle layık görüldükleri açıklandı.
Sağ elimizin aynadaki görüntüsü sol elimize, sol elimizin aynadaki görüntüsü ise sağ elimize benzer. Ancak sağ ve sol eller birbirinin aynısı değildir. Benzer biçimde pek çok molekülün de biri diğerinin ayna görüntüsü olan iki ayrı formu vardır.
Söz konusu canlıların kimyası olduğunda, homokiraliteyle karşılaşırız: Tüm amino asitlerin biri diğerinin ayna görüntüsü olan iki formu vardır, ancak proteinlerin yapısında bu ayna görüntülerinden sadece biri bulunur.
Bir molekülün biri diğerinin ayna görüntüsü olan iki formu varsa, laboratuvar ortamında yapılan sentezler genellikle her iki formu da eşit oranda üretir. Bu nedenle, homokiralitenin doğada nasıl ortaya çıktığı uzun süredir kimyacıların zihnini meşgul eden bir konuydu.
Homokiralitenin nasıl ortaya çıktığı sorusuna cevap bulmak, pek çok alanda önemlidir. Örneğin, bir hastalığın tedavisi için bir ilaç geliştirmeye çalışıyorsanız, ihtiyacınız farklı ayna görüntülerinden sadece biridir. Çünkü, organik moleküllerde homokiralite görüldüğü için, sentezlediğiniz maddenin de sadece bir formu hastalık üzerinde tedavi edici etkiye sahip olacaktır.
Henri Kagan ve Kenso Soai, homokiralitenin kendiliğinden nasıl ortaya çıktığı sorusuna cevap buldular. Henri Kagan 1986 yılında kimyasal tepkimeleri yönlendirmenin yeni bir yolunu buldu. Bu sayede farklı ayna görüntülerinden birini daha yüksek oranda sentezlemeyi başardı.
Kenso Soai, 1995 yılında homokiral olma potansiyeli taşıyan bir kimyasal tepkimeyi nasıl tasarladığını anlatan bir makale yayımladı. Soai, 2003 yılında iki ayna görüntüsünden sadece birinin üretildiği bir tepkimeyi gerçeğe dönüştürerek amacına ulaştı. Daha önceleri, bunu sadece yaşam başarmıştı.
Kagan ve Soai’nin çalışmaları sayesinde asitmetrik kataliz (farklı ayna görüntülerinden birinin sentezlenmesi) daha iyi anlaşıldı. Bugün yeni ilaçlar, aromalar, hoş kokular ve daha başka yeni malzemeler sentezlemeye çalışan araştırmacılar Kagan ve Soai’nin çalışmalarından yararlanıyor.
Kaynak
Press release. NobelPrize.org. Nobel Prize Outreach 2026. Wed. 7 Oct 2026. https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2026/press-release/
